Περί ... citoyen και bourgeois

Της Ελένης Μπαλαμώτη

Στη διάρκεια των τελευταίων μηνών έχουν εισβάλει δυναμικά στη ζωή μας έννοιες όπως διαβούλευση, ανοιχτή διακυβέρνηση, ηλεκτρονική δημοκρατία, συμμετοχή, συνδιαμόρφωση και συναπόφαση. Η νέα Κυβέρνηση, υπέρμαχος της άσκησης εξουσίας με «ανοιχτότητα» (“openness” – κατά τις επιταγές και της Ευρωπαϊκής Ένωσης), προκηρύσσει πολιτικές θέσεις με ανοιχτές σε όλους διαδικασίες, αναρτεί νομοσχέδια για συζήτηση και διαβούλευση, μέσω της γνωστής πλέον σε όλους ιστοσελίδας opengov.gr, πραγματοποιεί «ανοιχτά» Υπουργικά Συμβούλια, δημοσιοποιεί μέσω του διαδικτύου προϋπολογισμούς, εγκυκλίους και αποφάσεις.

Η πρακτική αυτή έχει επικριθεί από πολλούς ως ένα καθαρό επικοινωνιακό τέχνασμα, το οποίο οδηγεί σε καθυστερήσεις, αρρυθμίες και αστοχίες, ενώ από τη άλλη πλευρά, συναντά φανατικούς οπαδούς, που ισχυρίζονται ότι η τακτική αυτή συνιστά μια ουσιαστική, καινοτόμο και μεταρρυθμιστική πολιτική επιλογή.

Από την κλασική θεωρία Δημοκρατίας του Αριστοτέλη, στην οποία κυριαρχεί η έννοια του ενεργού πολίτη, η εναλλαγή των ρόλων άρχοντος και αρχομένου, ανθίζει η έννοια της άμεσης συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων και του δημοσίου συμφέροντος (συμφέρον της πόλης) και της θεωρίας του Rousseau, στην οποία δεσπόζει η έννοια της άμεσης, συμμετοχικής δημοκρατίας, της λαϊκής κυριαρχίας και της γενικής θέλησης (η περίφημη volonte generale), δυστυχώς έχουμε μεταβεί κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών σε μια νέα θεωρία Δημοκρατίας, στην οποία, σύμφωνα με το Schumpeter κάθε πολίτης είναι καταναλωτής – θεατής της πολιτικής ζωής, ενώ σύμφωνα με τον Downs κυριαρχεί η έννοια του free-rider, δηλαδή του πολίτη που δε συμβάλλει στα κοινωνικά βάρη, αλλά επιδιώκει μόνο να επωφεληθεί από το κοινωνικό όφελος.

Στο πλαίσιο της νέας θεωρίας τα όρια της δημοκρατίας στενεύουν μέσα από μια σειρά χωρισμών: αυτών που διαμορφώνουν την κοινή γνώμη και όσων συμμετέχουν παθητικά σε αυτή, αυτών που διαθέτουν ελεύθερο χρόνο και μέσα να ασχοληθούν με την πολιτική και σε όσους στερούνται αυτών των προϋποθέσεων.

Η νέα θεωρεία εξαλείφει τη φυσιογνωμία του πολίτη προς όφελος εκείνης του καταναλωτή και εκείνης του μετόχου. Ο χώρος που παραχωρείται στο πολιτειακό συρρικνώνεται διαρκώς, ενώ επεκτείνεται ο χώρος που προσιδιάζει στο ιδιοτειακό. Η νέα θεωρία δημοκρατίας εισάγει το στοιχείο της αβεβαιότητας και της έλλειψης επικοινωνίας για να νομιμοποιήσει το ρόλο των ηγεσιών. Όμως, σύμφωνα με τον Barber, η Δημοκρατία δεν είναι συνώνυμο της ελεύθερης αγοράς. Οι αγορές μας δίνουν ατομικές παρά συλλογικές λύσεις έκφρασης. Προωθούν ατομικούς και όχι συλλογικούς στόχους. Λειτουργούν με βάση το «εγώ» και όχι το «εμείς».

Άλλωστε, η ποιότητα της Δημοκρατίας δεν εξαρτάται από την ποιότητα της ηγεσίας, αλλά από την ποιότητα των πολιτών. Έργο της Δημοκρατίας είναι η εκπαίδευση του πολίτη. Η θεωρία της Δημοκρατίας περιέχει το ιδεώδες της ηθικής παιδείας των πολιτών και το αίτημα της ίδρυσης θεσμών που θα την καλλιεργήσουν.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι ανοιχτές διαδικασίες ηλεκτρονικής συμμετοχής και διαβούλευσης που εισάγει στη χώρα μας η νέα Κυβέρνηση αποτελούν μια ουσιαστική πολιτική μεταρρύθμιση, μια καινοτόμο πολιτική επιλογή, μεταφέροντας τον αέρα της αρχαίας Αθήνας, της κλασσικής Δημοκρατίας και της άμεσης συμμετοχής των πολιτών σε μια νέα ηλεκτρονική, ψηφιακή εποχή. Στη σύγχρονη, ηλεκτρονική πλέον, «Αγορά» οι πολίτες μπορούν ελεύθερα και άμεσα να διατυπώνουν τη γνώμη τους, να εκφράζουν τις προτάσεις τους, να συμμετέχουν και να συνδιαμορφώνουν.

Σε μια χώρα, στην οποία κυριαρχεί μια πανίσχυρη εκτελεστική εξουσία, στην οποία τα φαινόμενα κρατικής αυθαιρεσίας είναι συχνά, σε ένα κράτος αμιγώς πρωθυπουργοκεντρικό, στο οποίο ο Πρωθυπουργός είναι primus solus και όχι primus inter pares, είναι επιτακτική ανάγκη να δημιουργηθούν θεσμικά αντίβαρα στην εκτελεστική εξουσία (κατά το “checks and balances”).

Ο στόχος αυτός είναι δυνατό να επιτευχθεί πρωταρχικά και κυρίαρχα με την ενδυνάμωση της έως τώρα αδύναμης, ατροφικής και καχεκτικής Κοινωνίας Πολιτών, η οποία παρέμενε σε τροχιά εξάρτησης και υποτέλειας έναντι του Κράτους. Όσο πιο εκτενής και διαφοροποιημένη η Κοινωνία των Πολιτών τόσο περισσότερο η κρατική Διοίκηση και η γραφειοκρατία θα έρχεται αντιμέτωπη και θα εξισορροπείται. Με αυτόν τον τρόπο, ενισχύεται η δυνατότητα της κοινωνίας να κρατά το κράτος υπόλογο και συνεργάσιμο μαζί της. Θεσμοί και οργανώσεις της Κοινωνίας Πολιτών που είναι ανεξάρτητοι τόσο από το Κράτος όσο και από την αγορά μπορούν, σύμφωνα με τον καθηγητή Α. Μακρυδημήτρη να προβάλουν ως ένα είδος προστατευτικού τείχους απέναντι στην κρατική αυθαιρεσία και στη γραφειοκρατική παραμόρφωση όσο και απέναντι στην επικυριαρχία μιας εμπορικής και κερδοσκοπικής λογικής σε όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις. Η ενεργός Κοινωνία Πολιτών ενισχύει την ποιότητα της δημοκρατίας και διευρύνει το ρόλο του πολίτη στη διαδικασία λήψης αποφάσεων που των αφορούν.

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερα κρίσιμος είναι ο ρόλος της προσφάτως επικυρωμένης Συνθήκης της Λισαβόνας, η οποία ενισχύει τη συμμετοχή και διαβούλευση Ευρωπαϊκής Ένωσης – ευρωπαίων πολιτών μέσω του θεσμού της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας, σύμφωνα με τον οποίο ευρωπαίοι πολίτες, ομάδες πίεσης και μη κυβερνητικές οργανώσεις έχουν τη δυνατότητα με τη συγκέντρωση ενός εκατομμυρίου υπογραφών να ζητήσουν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να νομοθετήσει για συγκεκριμένο ζήτημα.

Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό ότι σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης υπολογίζεται ότι δραστηριοποιούνται περί τις ένα εκατομμύριο μη κυβερνητικές οργανώσεις, δημιουργώντας ένα αντιστάθμισμα στην έλλειψη ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων. Τα παλιότερα αιτήματα των κοινωνικών κινημάτων, όπως καταπολέμηση της φτώχειας, της κοινωνικής εξαθλίωσης και της πολιτικής καταπίεσης, έχουν δώσει τη θέση τους στα νεότερα, στα οποία κυριαρχούν η προστασία του περιβάλλοντος, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και η βελτίωση της ποιότητας ζωής και δημοκρατίας.

Σε μια νέα, ελπιδοφόρα, συμμετοχική κοινωνία, ο πολίτης πρέπει να υιοθετήσει το ρόλο που ο Rousseau αποκαλεί “citoyen”, αφήνοντας πίσω την ιδιότητα του “bourgeois”, πρέπει να εξελιχθεί από πολίτη του κράτους σε πολίτη της πολιτείας. Το άτομο καλείται να μεταλλαχθεί από απλό μέλος της ιδιωτικής κοινωνίας του κράτους σε εταίρο του κοινωνικού και πολιτικού γίγνεσθαι, όντας συμμέτοχος και όχι απλώς μέτοχος.

Η έννοια της «εταιρικότητας» (partnership) απαιτεί την πολιτειακή συγκρότηση της κοινωνίας και την εστίαση του σκοπού της πολιτικής στην κοινωνική βούληση. Η κοινωνία πρέπει να απορροφήσει το ουσιώδες της πολιτικής και να αναλάβει την καθολική πολιτική αρμοδιότητα. Άλλωστε, η έννοια του πολίτη συνάδει με την ελευθερία, ελευθερία όχι μόνο ατομική, αλλά κοινωνική και πολιτική. Έτσι παραμένει πάντα επίκαιρη η ρήση του Tocqueville: “Civil associations therefore facilitate political association”, δηλαδή η Κοινωνία Πολιτών υποστηρίζει και διευκολύνει την πολιτική κοινωνία και τη δημοκρατία.